Skip to content Skip to footer

Instrumenty obserwacyjne Mikołaja Kopernika – Kwadrant słoneczny

Obserwacje położenia Słońca na sferze niebieskiej były jednymi z ważniejszych, które wykonywał Mikołaj Kopernik. Służył do tego jeden z trzech instrumentów astronoma, którymi posługiwał się dość często w swoim obserwatorium (pavimentum).

Kwadrant słoneczny tworzyła drewniana płyta w kształcie kwadratu. Na dokładnie wyrównanej powierzchni płyty naniesiona była kątowa podziałka od 0 do 90° z dokładnością do 1°. Stanowiła ona ćwiartkę koła. Kwadrant umieszczony na dobrze wypoziomowanej powierzchni pavimentum w płaszczyźnie południka miejscowego, czyli prostopadle do horyzontu,  pozwalał wyznaczyć wysokość Słońca nad horyzontem. I do tego właśnie służył we Fromborku podczas obserwacji.

Pomiaru wysokości Słońca można dokonać, obserwując cień rzucany przez gnomon przymocowany na płycie w środku okręgu oraz prostopadle do jej powierzchni, odczytując z podziałki kąt wyznaczany przez środek cienia. Używając kwadrantu, Mikołaj Kopernik wyznaczył kąt nachylenia równika niebieskiego do ekliptyki (drogi Słońca na niebie).

Kopernik wykonując obserwacje naszej dziennej gwiazdy za pomocą kwadrantu, mógł wyznaczyć skrajne wartości wysokości Słońca w miejscu obserwacji podczas przesilenia zimowego i letniego. Dzięki temu mógł potwierdzić znaną od starożytności wartość nachylenia osi obrotu Ziemi do płaszczyzny orbity. Ale także dzięki tym obserwacjom mógł także wyznaczyć szerokość geograficzną Fromborka, co było bardzo ważne dla Mikołaja Kopernika podczas obserwacji gwiazd i planet na nocnym niebie nad Zalewem Wiślanym.

Najważniejszych obserwacji astronom dokonywał we fromborskiej dostrzegalni w 1515 i 1516 roku.  Najprawdopodobniej pierwsze z nich wykonał już w 1512 lub 1513 roku.

Jesienią 1516 roku Kopernik wyjeżdża do Olsztyna, gdzie obejmuje obowiązki  administratora dóbr kapituły warmińskiej. Tam tez tworzy swoją słynna słoneczną tablice na murach zamkowego krużganku. Zapewne wcześniejsze obserwacje wykonane kwadrantem słonecznym we Fromborku był niezwykle pomocne w wykreśleniu tej tablicy.

Leave a comment